De behandeling van unilaterale keratoconjunctivitis bij zogende biggen

Tekst: Karen Harder, Tijs Tobias, Inge van Geijlswijk, Universiteit Utrecht, Faculteit Diergeneeskunde, Departement Population Health Sciences.

Oftalmologie bij varkens krijgt in het algemeen niet veel aandacht. Oogaandoeningen zijn echter vaak zeer pijnlijk en beïnvloeden dus het dierenwelzijn. Behandeling blijktniet eenvoudig, doordat de privaatrechtelijke voorwaarden en wettelijke bepalingen niet altijd hand in hand gaan of zelfs tegenstrijdig blijken met optimaal dierenwelzijn.

Casus
Een drie weken oude vrouwelijke big in goede conditie werd gepresenteerd met blefarospasme van het rechteroog. Bij nader onderzoek waren de oogleden en slijmvliezen gezwollen en zat het oog dichtgeplakt door middel van vochtig exsudaat en vuil. Bij het openen van het oog was protrusie van het derde ooglid zichtbaar, evenals oedeem in de cornea. Na het oog aangekleurd te hebben met fluoresceïne werden geen corneabeschadigingen waargenomen. Behalve de unilaterale keratoconjunctivitis werden er geen afwijkingen gevonden bij lichamelijk onderzoek.

Oorzaken en risicofactoren
Bij varkens kan unilaterale keratoconjunctivitis verschillende oorzaken hebben. De meest waarschijnlijke is mechanisch trauma, door bijvoorbeeld een gevecht met een andere big dat ongelukkig heeft uitgepakt of een onhandige actie van een medewerker tijdens vaccineren. Daarnaast kunnen lichaamsvreemde voorwerpen de oorzaak zijn van beschadiging van het oog. Chemicaliën, ammoniak of medicijnen zoals entstof kunnen eveneens voor irritatie en ontsteking zorgen (3,6). Bovendien kan fysieke schade aan het oog er voor zorgen dat opportunistische bacteriën de kans krijgen om zich in het oog te nestelen (1).
Chlamydia (Chlamydophila) spp., Mycoplasma spp. en Streptococcen spp. worden bij varkens als infectieuze oorzaak van oogontsteking genoemd (2,3,6). Daarnaast zijn er enkele infectieuze agentia die voor oogontsteking kunnen zorgen, maar dat is zelden eenzijdig en deze gaan gepaard met andere symptomen, waardoor deze oorzaken minder waarschijnlijk zijn bij een patiënt zoals in deze casus.
Er is in de literatuur veel beschreven over varkensogen als model voor humane oogaandoeningen, maar niet over de behandeling van oogontsteking in (levende) varkens. Bij runderen is er meer informatie te vinden, met name over de behandeling van infectieuze bovine keratoconjunctivitis (IBK, ookwel Houw of pinkeye) (1,3). Moxarella bovis wordt als voornaamste oorzaak van IBK gezien, maar bij beide aandoeningen worden ook Mycoplasma spp. en Chlamydophila spp. als verwekkers genoemd, net als bij varkens (2,3,6).
Vliegen en stof worden als risicofactoren gezien bij koeien (3) en vermoedelijk ook bij varkens (2). Vliegen spelen een belangrijke rol in de overdracht van dier naar dier, terwijl stof enerzijds een drager is van bacteriën en anderzijds ervoor zorgt dat bacteriën makkelijker in het oog doordringen door irritatie en mechanische schade aan het oog.

Mogelijkheden tot behandeling
Keratoconjunctivitis is vaak zelflimiterend en kan binnen enkele dagen tot weken zelfstandig genezen. Behandeling met antibiotica is niet strikt noodzakelijk, maar versnelt het herstelproces en kan ernstige schade aan het oog beperken (3,4). Omdat aandoeningen aan de cornea vaak erg pijnlijk zijn (9), mag pijnstilling niet in het behandelplan ontbreken. Naast de aantasting van dierenwelzijn, zorgt pijn er ook voor dat dieren minder eten en daardoor kunnen achterblijven in groei (1,3,9). NSAIDs kunnen pijn verlichten en de ontstekingsprocessen in het oog remmen (1,3,9).
Behandeling met antibiotica kan bij koeien-IBK door middel van een topicale en/of parenterale toediening worden gegeven. Topicale behandeling is de minst invasieve en wellicht de meest voor de hand liggende behandelmethode. Het oog wordt meerdere malen gezalfd, wat effectief is wanneer het op de juiste manier en tijdig kan worden uitgevoerd (1,3). Dit houdt in dat de oogzalven drie tot vijf dagen minimaal vier maal daags moeten worden aangebracht. Dit hoeft geen probleem te zijn wanneer men genoeg tijd heeft, maar deze tijdsinvestering kan een serieuze uitdaging zijn voor bedrijven, zeker als meerdere biggen moeten worden behandeld. In Nederland zijn drie antibioticabevattende oogzalven geregistreerd voor voedselproducerende dieren, maar geen voor varkens. Omdat voor varkens geen oogzalven geregistreerd zijn, moet de cascaderegeling gevolgd worden. Er zijn twee oogzalven geregistreerd voor (kerato)conjunctivitis bij paarden, beide met dezelfde concentratie chloortetracycline. De wachttijd voor het eerste middel is één dag bij paarden, wat betekent dat volgens de huidige wetgeving de cascadewachttijd van 28 dagen bij varkens zal moeten worden geadviseerd. Het tweede middel is zelfs geregistreerd met een wachttijd van zes maanden bij paarden, waardoor een geadviseerde cascadewachttijd ook minimaal dezelfde periode zal moeten bedragen. Het derde middel dat is geregistreerd voor (kerato)conjunctivitis bij paarden bevat cloxacilline en is tevens geregistreerd voor runderen en schapen. Dit lijkt misschien de meest voor de hand liggende optie, maar doordat cloxacilline niet op de positieve lijst van IKB (7) staat, kan een varken na behandeling met een cloxacilline bevattende oogzalf niet langer als IKB-waardig worden afgevoerd (5).
Parenterale antibiotica worden vaak toegediend als het lastig is de dieren meerdere malen te behandelen, zoals bij vleeskoeien en schapen. Lang werkende tetracyclines, florfenicol, tulathromycine en tilmicosine worden gebruikt. Vooral florfenicol heeft goede resultaten, omdat dit kan doordringen in traanvocht (1,3,9). Zowel tetracyclines, florfenicol, tulathromycine als tilmicosine zijn in Nederland geregistreerd voor parenterale toediening bij varkens, maarj voor een andere indicatie dan oogaandoeningen. Parenterale toediening lijkt een aantrekkelijk alternatief voor topicale behandeling, maar men moet zich afvragen of de toediening van parenterale antibiotica wel strikt noodzakelijk is, zeker in mildere gevallen. Systemische toepassing van antibiotica heeft immers een uitgebreidere selectie op resistentie tot gevolg dan topicale behandeling.
De vraag is in hoeverre de volksgezondheid en het dierenwelzijn nog gediend worden, wanneer een bij voedselproducerende dieren geregistreerd middel niet gebruikt kan worden en de andere opties een wachttijd van 28 dagen of zes maanden hebben, of dat er voor een behandelmethode moet worden gekozen met een uitgebreidere selectie op resistentie tot gevolg.
De wettelijke kaders zullen veranderen wanneer de VO (EU) 2019/6 op 28 januari 2022 in werking treedt (8). Dit zal gevolgen hebben voor het gebruik van de cascaderegeling (figuur 1) en voor de bijbehorende wachttijden.

Figuur 1: flowchart van de cascaderegeling bij voedselproducerende dieren, gebaseerd op VO (EU) 2019/6, artikel 113.
Wanneer een diergeneesmiddel geregistreerd is voor andere voedselproducerende dieren, wordt de geregistreerde langste wachttijd van dit diergeneesmiddel vermenigvuldigd met een factor 1,5 en naar boven afgerond op hele dagen. Een diergeneesmiddel met een wachttijd voor vlees van nul dagen voor alle voedselproducerende dieren waarvoor het geregistreerd is zal in de cascaderegeling voor een voedselproducerend dier buiten de registratie één dag wachttijd voor vlees hebben. Is een middel niet geregistreerd voor voedselproducerende dieren, dan zal de wachttijd voor vlees en slachtafval 28 dagen bedragen, voor melk zeven dagen en voor eieren tien dagen. De chloortetracycline bevattende oogzalf zou volgens de nieuwe wetgeving dan geen wachttijd hebben van 28 dagen, maar van 2 dagen. Het middel met zes maanden wachttijd voor paarden zou resulteren in een wachttijd van negen maanden voor het varken. Vanzelfsprekend is dit niet haalbaar bij slachtdieren. De oogzalf met cloxacilline zou één dag wachttijd hebben, maar als IKB de positieve lijst niet verandert is deze nog steeds geen optie.
De behandeling van unilaterale keratoconjunctivitis bij zogende biggen zou gericht moeten zijn op verbetering van de diergezondheid, op het dierenwelzijn met in achtname van de volksgezondheid binnen het privaatrechtelijke en wettelijk kader. Wat hiertoe een passende oplossing is zal per situatie en casus verschillen. De casus maakt duidelijk dat privaatrechtelijke systemen en wetgeving in sommige gevallen conflicterend zijn met een optimaal dierwelzijn en diergezondheid.

Referenties:
1. Alexander, D. (2010) ‘Infectious Bovine Keratoconjunctivitis: A Review of Cases in Clinical Practice’, Veterinary Clinics of North America – Food Animal Practice, pp. 487–503. doi: 10.1016/j.cvfa.2010.09.006.
2. Broes, A., Taylor, D. J. and Martineau, G.-P. (2019) ‘Miscellaneous Bacterial Infections’, Diseases of Swine. (Wiley Online Books), pp. 981–1001. doi: doi:10.1002/9781119350927.ch64.
3. Constable, P. D. et al. (eds) (2017) ‘16 – Diseases of the Skin, Eye, Conjunctiva, and External Ear’, in. W.B. Saunders, pp. 1540–1661. doi: https://doi.org/10.1016/B978-0-7020-5246-0.00016-4.
4. Cullen, J. N. et al. (2016) ‘A systematic review and meta-analysis of the antibiotic treatment for infectious bovine keratoconjunctivitis: an update’, Animal Health Research Reviews. Cambridge University Press, pp. 60–75. doi: 10.1017/S1466252316000050.
5. Diergeneesmiddelen – IKB Varken (no date). Available at: http://www.ikbvarken.nl/Over-IKB-Varken/Diergeneesmiddelen.aspx (Accessed: 22 July 2020).
6. Madson, D. M. et al. (2019) ‘Nervous and Locomotor System’, Diseases of Swine. (Wiley Online Books), pp. 339–372. doi: doi:10.1002/9781119350927.ch19.
7. Positieve lijst diergeneesmiddelen voor IKB-varkensbedrijven 2020 (2020). Available at: www.ikbnederland.nl (Accessed: 22 July 2020).
8. Verordening (EU) 2019/6 van het Europees Parlement en de Raad van 11 december 2018 betreffende diergeneesmiddelen en tot intrekking van Richtlijn 2001/82/EG (2019). Available at: http://data.europa.eu/eli/reg/2019/6/oj (Accessed: 22 July 2020).
9. Williams, D. L. (2010) ‘Welfare Issues in Farm Animal Ophthalmology’, Veterinary Clinics of North America – Food Animal Practice, pp. 427–435. doi: 10.1016/j.cvfa.2010.08.005.

Om te kunnen reageren op een bericht dient u ingelogd te zijn.


Inloggen