Zijn zoetstoffen gevaarlijk voor dieren?

Alleen voor een hond met xylitol gaat deze claim op!

 

Koninklijke Peijnenburg is in samenwerking met dierenliefhebbers en dierenartsen een campagne gestart om diereigenaren te informeren over het gevaar van zoetstoffen voor gezelschapsdieren. (1) “De zoetstof xylitol is schadelijk voor onze huisdieren”, is de boodschap. Maar is dat ook zo?

Extra’s bij artikel

Referenties en tabellen

 

Zoetstoffen zijn suikervervangers die vaak in ‘suikervrije’, ‘Light’- en, ‘Zero’- producten worden verwerkt om zo onze dagelijkse suikerinname te verlagen. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen intensieve zoetstoffen die veel zoeter zijn dan glucose (zoals acesulfaam-K, cyclamaat, saccharine, stevia en aspartaam) en extensieve zoetstoffen die half, of net zo zoet zijn als glucose. (2) Ze zitten vaak in producten met de claim ‘geschikt voor mensen met suikerziekte’ omdat ze bij de mens de bloedglucoseconcentratie niet of nauwelijks beïnvloeden. Dit artikel beperkt zich tot de extensieve zoetstoffen, ook wel suikeralcoholen, poly-alcoholen of polyolen genoemd. Voorbeelden zijn erythritol (E968), isomalt (E953), lactitol (E966), maltitol (E965), mannitol (E421), sorbitol (E420) en xylitol (E967).

Grote hoeveelheden polyolen hebben bij inname een laxerende werking. De humane en veterinaire geneeskunde maken hier dankbaar gebruik van. Zo wordt sorbitol als laxans toegepast in bijvoorbeeld Microlax®, een veel gebruikt rectaal laxans (tabel 1, zie bijlage). In tegenstelling tot andere zoetstoffen kan xylitol daarnaast echter diersoortspecifieke verschillen in insuline-afgifte veroorzaken.

Xylitolgevoeligheid van verschillende diersoorten

Xylitol kan de ß-cellen in de eilandjes van Langerhans in de pancreas aanzetten tot het afgeven van insuline, echter de mate waarin dit gebeurt is sterk diersoortafhankelijk. Xylitol induceert bij mensen, katten, resusapen, ratten en paarden nauwelijks insuline-afgifte. Bij honden, konijnen, bavianen, koeien en geiten volgt wel een insuline-afgifte, waarbij de respons bij de hond extreem is (een 2,5-7x groter effect op de insuline-afgifte dan met glucose). (5,6,7) Bij fretten zou het optreden van hypoglykemie zijn gemeld, echter deze casussen zijn niet bevestigd. Over de gevoeligheid van vogels is weinig bekend. Spreeuwen mijden vruchten waarin niet verteerbare suikers, waaronder xylitol, zitten. En Kaapse suikervogels (Promerops cafer) stierven massaal nadat ze hadden gedronken van een xylitol-bevattende suikeroplossing (21,8% xylitol-oplossing). (8) Het fenomeen dat xylitol in de hond een extreme insuline-afgifte induceert, is sinds de zestiger jaren van de vorige eeuw bekend. Anders dan bij de mens wordt xylitol door de hond na ingestie zeer snel geabsorbeerd, waarbij de maximale plasmaconcentratie binnen 30 minuten wordt bereikt en de bijbehorende maximale insulineconcentratie binnen 40 minuten. (6) Hypoglykemie treedt binnen 30 tot 60 minuten op en na 3 tot 4 uur is de bloedglucoseconcentratie weer genormaliseerd. Metabolisatie van xylitol vindt voornamelijk plaats in de lever waarbij het snel wordt omgezet in D-xylulose, wat vervolgens via de pentose-fosfaatcyclus wordt gemetaboliseerd tot glycogeen en pyruvaat of lactaat en via de citroenzuurcyclus tot koolstofdioxide. (6)

Ervaringen Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum

Het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) ziet een forse stijging in het aantal veterinaire informatieverzoeken over dieren die zijn blootgesteld aan xylitolbevattende producten (grafiek 1). Tussen januari 2013 tot juli 2018 werd het NVIC 135 maal benaderd over 143 honden, 2 katten en 1 konijn. Naast een grotere bewustwording dat xylitol toxisch is voor honden, is de stijging in de laatste anderhalf jaar mede te verklaren door het in 2015 op de markt komen van xylitol-gezoete ontbijtkoek. (9) Ontbijtkoek wordt vaak ingezet met het idee om scherpe voorwerpen, zoals graatjes, te omhullen en zo te ‘neutraliseren’. Daarnaast is ontbijtkoek erg aantrekkelijk voor dieren en wordt het vaak ‘gestolen’ en opgegeten. Het NVIC heeft vanaf de introductie in 2015 tot juli 2018 26 informatieverzoeken ontvangen over 29 honden, die xylitol-gezoete ontbijtkoek hadden opgegeten. Hierbij varieerde de inname van een gedeelte van een plak tot een hele ontbijtkoek van 475 gram. De bijbehorende geschatte xylitolblootstelling bedroeg 0,03 tot 4,45 g/kg lichaamsgewicht.

In de afgelopen 5,5 jaar werden in 41 van de 135 informatieverzoeken de symptomen van de patiënt(en) opgeslagen in de NVIC-database. Symptomen werden gemeld na ingestie van xylitol-bevattende kauwgom (23 honden en 1 kat), na het opeten van xylitol-gezoete ontbijtkoek (13 honden) en xylitol-gezoet snoep (6 honden). Het is overigens zeer twijfelachtig of het bij de kat gemelde symptoom van agressie drie dagen na ingestie van xylitol-bevattende kauwgom is veroorzaakt door een xylitol-intoxicatie. Bij de honden werd voornamelijk melding gemaakt van maagdarmkanaal gerelateerde symptomen (38x), zoals braken (27x) en diarree (5x), gevolgd door neuromusculaire en centraal zenuwstelselsymptomen (29x), waaronder apathie/lethargie (10x), ataxie (8x), stuiptrekkingen/convulsies (5x) en coma (2x). In zes gevallen was er sprake van ernstige, acute leverschade. In drie cases werd gemeld dat de hond de intoxicatie niet had overleefd, tweemaal na het eten van xylitol-gezoete ontbijtkoek en één na xylitol-bevattende kauwgom.

 

Klinisch beeld hond

Het klinisch beeld wordt primair gekenmerkt door verschijnselen als gevolg van hypoglykemie en de effecten op de lever van de xylitol. Xylitol geïnduceerde hypoglykemie is een dosisafhankelijk fenomeen waarbij de toxische grenswaarden in tabel 2 (zie TvD-website) kunnen worden gehanteerd voor het inschatten van het potentiële klinisch beeld en beleid. Hierbij wordt door het NVIC gekozen voor een ondergrens van 0,05 g/kg in plaats van 0,1 g/kg, die in verschillende veterinaire toxicologische handboeken worden genoemd, omdat hypoglykemie maar ook verhoogde leverenzymconcentraties soms al worden gezien bij een dosis <0,1 g/kg. (6,10) Na een blootstelling aan xylitol zal een hond meestal gaan braken en kan het dier binnen 30 minuten tot 1 uur hypoglykemie ontwikkelen. Let op, na blootstelling aan producten waaruit xylitol vertraagd wordt afgegeven, zoals xylitol-bevattende kauwgom, treedt de hypoglykemie vertraagd op tot vaak meer dan 12 uur na de inname (soms na 72 uur). Het klinische beeld van hypoglykemie bestaat uit lethargie, ataxie, collaps, convulsies en uiteindelijk coma. Belangrijke laboratoriumafwijkingen als gevolg van de hyperinsulinemie zijn hypoglykemie, hypokaliëmie en hypofosfatemie. Sommige dieren presenteren zich met een hyperglykemie waarschijnlijk gebaseerd op een ‘rebound’ effect, geïnduceerd door een stijging in de contra-regulerende hormonen (met name adrenaline en glucagon) na een eerdere hypoglykemie. Klinisch relevante leverfunctiestoornissen kunnen worden verwacht vanaf een dosis groter dan 0,5 g/kg. Verschijnselen van (beginnend) leverfalen zijn sloomheid, lethargie, anorexie, braken en verhoogde leverenzymen. Dit wordt van 12 tot 24 uur na de blootstelling gezien. Als de leverschade groot is, kan icterus worden gezien en uiteindelijk kan volledige uitval van de leverfuncties optreden. Hierbij worden hypoglykemie, verlengde stollingstijden (PT, aPTT) met uiteindelijk in- en uitwendige bloedingen, een verhoogd ammoniak en verlaagde bloedeiwitten vastgesteld. Secundair aan het acuut leverfalen kunnen hepatische encefalopathie, infecties, en een ‘acute respiratory distress syndrome’ (ARDS) optreden. De prognose is goed in geval van een ongecompliceerde hypoglykemie waarbij adequate behandeling heeft plaats gevonden. Mild verhoogde leverenzymen herstellen binnen enkele dagen met symptomatische ondersteuning. De prognose wordt aanzienlijk slechter als ernstig leverfalen ontwikkelt.

Beleid en behandeling

Het NVIC adviseert om honden te behandelen vanaf een geschatte blootstelling van meer dan 0,05 gram xylitol per kilogram lichaamsgewicht. Helaas is van veel producten alleen bekend dat er xylitol in zit en niet de hoeveelheid. Voor xylitol-gezoete ontbijtkoek en kauwgom heeft het NVIC twee grafieken gemaakt die hierbij behulpzaam kunnen zijn (figuur 2A en 2B).

De behandeling bestaat uit drie onderdelen:

  1. absorptieverminderende maatregelen in het acute stadium, (11)
  2. (herhaalde) diagnostiek en correctie van gevonden afwijkingen, met name de hypoglykemie,
  3.   het overwegen van leverbeschermende maatregelen.

Aanvullende informatie kunt u lezen in de stofmonografie Xylitol op www.vergiftigingen.info. Hierin is uitgebreide, specifiek veterinaire informatie opgenomen.

Tenslotte

In tegenstelling tot hetgeen beweerd wordt, zijn lang niet alle extensieve zoetstoffen gevaarlijk. Alleen xylitol is op dit moment geassocieerd met hypoglykemie en leverlijden. Echter er bestaat een grote variatie in diersoortgevoeligheid. Alleen bij de hond zijn levensbedreigende intoxicaties beschreven. Mogelijk zijn bepaalde vogelsoorten ook extreem gevoelig voor xylitol maar dit moet nog beter onderzocht worden.

Om te kunnen reageren op een bericht dient u ingelogd te zijn.


Inloggen